Het Nederlandse ministerie van Infrastructuur trekt de komende jaren 140 miljoen euro uit om te helpen walstroominstallaties in zeehavens te realiseren. Daar wordt vanuit het klimaatfonds nog eens 40 miljoen euro aan toegevoegd. North Sea Port zet hier mee de schouders onder. Minister Mark Harbers van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) heeft maandag 22 mei een intentieovereenkomst met de Branche Organisatie Zeehavens (BOZ) ondertekend, waarin de publiek-private afspraken over de uitrol van walstroom in Nederland zijn vastgelegd. Door aangemeerde schepen de gelegenheid te bieden om ‘aan de stekker’ te liggen, hoeven vervuilende dieselgeneratoren op de schepen niet te draaien en wordt er ook minder geluidsoverlast veroorzaakt.

De vijf grote Nederlandse zeehavens van nationaal belang werken samen met IenW en de terminals aan de walstroomopgave in de respectievelijke havens. Het gaat om de havens van Rotterdam, Amsterdam, Groningen, Moerdijk en North Sea Port.

Walstroom in alle Europese havens

Met de aankomende ‘Alternative Fuels Infrastructure Regulation (AFIR)’ zijn de Europese havens vanaf 2030 verplicht om zogenoemde AFIR-schepen van walstroom te voorzien. Het gaat om containerschepen, cruiseschepen, passagiersschepen, en gecombineerde passagiers- en vrachtschepen vanaf 5.000 GT (gross tonnage, waarmee het formaat van een schip wordt aangeduid). Dit zijn allemaal grote schepen, die ook aan de kade veel energie verbruiken.

“Om de klimaatdoelen te halen is het essentieel dat alle sectoren hun bijdrage leveren, ook de maritieme sector”, aldus minister Mark Harbers in het persbericht van IenW. “Tegelijkertijd vergt dat enorme investeringen. Ik ben blij dat we met deze subsidieregeling de sector een helpende hand kunnen bieden en de aanleg van walstroom verder gaan stimuleren. Dat leidt niet alleen tot milieuwinst, maar ook minder lawaaiige generatoren die draaien terwijl een schip aan de kade ligt. En komt er hopelijk plek vrij voor ontwikkeling in de havens, en nieuwe klimaatprojecten.”

De middelen voor walstroom zijn met name bedoeld voor terminals waar AFIR-schepen aanmeren, maar ook andere walstroomprojecten voor de zeevaart gaan in aanmerking komen voor subsidie.

Nu al walstroom aanleggen

“BOZ prijst de inzet van het kabinet als het gaat om walstroom”, zegt BOZ-voorzitter Boudewijn Siemons. “Walstroom biedt voor de samenleving vele voordelen, zoals de reductie van emissies van CO2, NOx, fijnstof en geluid. Dit vertaalt zich echter niet in een sluitende businesscase voor terminals en rederijen. Met de voorgenomen subsidieregeling hebben IenW en BOZ aantrekkelijke randvoorwaarden opgesteld om nu al walstroom aan te leggen, vooruitlopend op de verplichte Europese invoering van walstroom per 2030.”

“North Sea Port stelt verduurzaming binnen de havenontwikkeling voorop. De realisatie van walstroominfrastructuur is hierbij cruciaal”, vult CEO Daan Schalck aan. “Met deze intentieovereenkomst en de subsidieregeling van het ministerie kan er een versnelling komen in het aanpakken van lokale emissies en het verbeteren van de voetafdruk van het goederenvervoer. Het versterkt de ‘License to Operate’ van de havens. Hiervoor is samenwerking nodig tussen onder meer de private partijen, netbeheerders en overheden.”

De BOZ heeft eerder berekend dat er de komende jaren voor de AFIR-schepen zo’n 270 megawatt aan walstroomvermogen zal moeten worden geïnstalleerd in de havens om aan de aankomende verplichting te voldoen, met een benodigde investering van meer dan 300 miljoen euro. Daarbij gaat de brancheorganisatie uit van ruim 220 kiloton CO2-reductie per jaar (gelijk aan circa 75.000 huishoudens van het gas af), en 2,5 kiloton NOX-reductie. Wanneer ook walstroom wordt aangeboden aan schepen die niet onder de verplichting gaan vallen, wordt het potentieel en de milieuwinst nog veel groter. Door walstroomvoorzieningen te realiseren wordt niet alleen milieuwinst geboekt en geluidsoverlast teruggedrongen: er ontstaat mogelijk ook stikstofruimte voor klimaatprojecten in de haven.

PowerField en GroenLeven realiseren een drijvend zonnepark bij Hattemerbroek, nabij Zwolle. Het zonnepark van 16,4 megawattpiek ligt op landgoed Noorderhoek in een voormalige zandwinningsput en wekt voldoende groene stroom op voor ongeveer 4.300 huishoudens. Daarmee levert het zonnepark, dat bestaat uit ruim 30.000 panelen, een aanzienlijke bijdrage aan de energietransitie.

Het zonnepark is ontwikkeld door en in eigendom van PowerField. Niet de gehele zandwinningsplas wordt benut voor het zonnepark. Rondom het zonnepark worden stroken open water aangehouden, om natuurwaarden te behouden en te versterken. Daarnaast wordt hiermee voldoende open water behouden voor de bevers, die leven in de noordzijde van het gebied. Naar verwachting wordt het zonnepark voor de zomer in gebruik genomen.

Energieopslag en ontwikkelingen in het gebied

PowerField plaatst batterijen om optimaal gebruik te maken van de netcapaciteit in Nederland. Energie die wordt geproduceerd door een zonnepark wordt opgeslagen in een batterij. Op de tijdstippen wanneer veel vraag is naar energie kan via de batterij in de behoefte worden voorzien van duurzame stroom. Op deze manier worden de capaciteitsproblemen binnen het Nederlandse elektriciteitsnetwerk verminderd. Ook bij Zonnepark Hattemerbroek is ruimte opgenomen voor het plaatsen van een batterij. PowerField gaat de plaatsing hiervan in de komende periode nader uitwerken.

Het zonnepark staat de verdere ontwikkeling van landgoed Noorderhoek niet in de weg. Zo laat het bestemmingsplan de bouw van een viertal woningen toe. PowerField gaat onderzoeken of de bouwkavels worden verkocht, of dat er een alternatieve ontwikkeling mogelijk is.

Uniek drijvend systeem

GroenLeven bouwt het drijvende zonnepark en maakt gebruik van een uniek eigen systeem voor de drijvende zonnepanelen. De zonnepanelen worden niet op het water geplaatst, maar erboven op speciale zonnebootjes. Dit creëert licht- en luchtstraten, zodat licht en lucht het water kunnen blijven raken. Ook de transformatorhuizen drijven. Hierdoor gaat er maar één elektriciteitskabel naar het land, waardoor er minimale belasting is in de vaak ecologisch rijke oevers van zandwinplassen. Ook de verankering is daarop ingericht, doordat dit gebeurt in de bodem van de plas en niet in de oevers.

Jean-Louis Bertholet, CEO PowerField: “Zonnepark Hattemerbroek is het eerste drijvende project van PowerField. De ontwikkeling hiervan was dan ook zeer leerzaam voor ons. We kennen GroenLeven als een betrouwbare en ervaren partner, en zijn dan ook blij dat zij de bouw uitvoeren. De realisatie van Zonnepark Hattemerbroek is weer een belangrijke stap in de energietransitie van Nederland, en draagt bij aan de duurzame ambities van de gemeente Oldebroek en de provincie Gelderland. Het is tevens een mijlpaal in de ambities van PowerField: we zijn zeer trots op dit project.’’

Peter Paul Weeda, CEO GroenLeven: “Nederland is een klein land. Multifunctioneel ruimtegebruik is dan ook essentieel. Met GroenLeven tonen we wat er allemaal mogelijk is met zonnepanelen: op grote daken, als carport, boven fruit, op een luchthaven en dus ook drijvende zonneparken. Nederland is door GroenLeven met drijvende zonne-energie koploper buiten China. Zo drijven er meer dan een half miljoen GroenLeven-zonnepanelen in Nederland. Daar ben ik ontzettend trots op. Ook op dit project bij Hattemerbroek. Het laat zien dat opwek van duurzame energie hand in hand kan gaan met natuur en ecologie, door ons unieke systeem.”

De Nederlandse infrasector heeft het de afgelopen jaren moeilijk gehad door minder opdrachten, de stikstofproblematiek en daardoor aanhoudende lage winstmarges en hoge concurrentie. Het aantal faillissementen bleef wel laag. Toch zijn er groeikansen voor infrabedrijven door klimaatadaptatie, drinkwaterproblematiek en de energietransitie. Die vragen het komende decennium om een forse verbouwing van de Nederlandse infrastructuur. Dit blijkt uit het vandaag gepubliceerde rapport over de infrasector van ING Research.

Infrasector heeft sleutelrol bij grote uitdagingen van Nederland

De komende jaren zijn er veel kansen voor bedrijven in de infrasector, zo geven ook ondernemers uit de sector aan. Door de klimaatverandering worden we geconfronteerd met extremere weersomstandigheden, zoals hevige regenval en langdurige droogte. Hierdoor is er in Nederland behoefte aan nieuwe infrastructuur voor waterberging en -afvoer, en aan groene zones in steden. Er zal meer geïnvesteerd moeten worden in de infrastructuur voor drinkwater, om de kwaliteit en de beschikbaarheid te garanderen. Ook de energietransitie biedt mogelijkheden. Hernieuwbare energie, zoals zon en wind, die wordt opgewekt moet worden getransporteerd naar de plaatsen waar het wordt gebruikt. Hiervoor moeten nieuwe infrastructuurvoorzieningen worden gebouwd voor het transport en distributie zoals elektriciteitsnetwerken, (waterstof)leidingen, laadstations voor elektrische auto’s en warmtenetten.

Jan van der Doelen ING sector Banker Building & Construction: ”De noodzakelijke aanpassingen van onze infrastructuur om zowel de gevolgen van klimaatverandering én de energietransitie te kunnen beheersen zijn grootschalig te noemen. Zoals een bestuurder van een infrabouwbedrijf in Oost-Nederland het treffend schetste: de hele vloerbedekking van Nederland moet er nog een keer uit.”

Stikstof en hoge prijzen spelbreker

Veel infrastructurele projecten ondervinden momenteel echter hinder door de stikstofproblematiek. Grote projecten die hier mee te maken hebben zijn onder andere de ViA15 in Arnhem en A27/A12 bij Utrecht. Ook de gestegen materiaalprijzen hebben ervoor gezorgd dat projecten vaker worden doorgeschoven, omdat deze momenteel niet binnen de gestelde (overheids)budgetten passen. Hierdoor is de productie van infrabedrijven de afgelopen jaren gedaald. Maar ondanks deze vertraging en afname in productie zijn de maatschappelijke opgaven enorm.

Lage winstcijfers

De winstcijfers van de infrasector zijn de afgelopen tien jaar laag gebleven, dit in tegenstelling tot de winstcijfers van andere bouwbedrijven die onder andere gericht zijn op woningbouw, die namelijk wel zijn gestegen. Mogelijke redenen hiervoor zijn de verliezen op risicovolle projecten bij met name grote infrabedrijven en daarnaast het effect van marktmacht bij (vooral overheidsgerelateerde) opdrachtgevers. Ook de genoemde productiekrimp heeft gezorgd voor hogere prijsconcurrentie en daardoor lagere winsten.

Relatief weinig faillissementen

Opvallend genoeg hebben de lagere volumes en aanhoudend lage winsten niet tot meer faillissementen geleid. Per 10.000 bedrijven gingen er in de infrasector in 2022 minder dan 20 bedrijven failliet ten opzichte van meer dan 120 in 2012, dus 10 jaar terugkijkend. De daling loopt ongeveer gelijk met de afname van het aantal faillissementen in de andere deelsectoren van de bouw.

Prijsindexatie en stabielere markt

Dat faillissementen in de infrasector toch niet hoger zijn dan in de rest van de bouw ondanks de lagere winstmarges, daar zijn verschillende redenen voor aan te wijzen. Zo is het productieniveau in de infrasector minder volatiel. Overheden investeren juist vaak in infrastructuur bij economische tegenslag, wat de vraag stabiliseert. Daarbij worden prijzen vaker geïndexeerd dan in andere deelsectoren in de bouw waardoor onverwacht hogere inkoopprijzen vaker doorberekend kunnen worden. Hierdoor neemt de kans op faillissement van bedrijven af.

Ook minder risico’s door nieuwe contractvormen

De trend van nieuwe contractvormen zorgt ervoor dat bedrijven risico’s beter kunnen inschatten en verdelen. Zo wordt vooral door waterschappen steeds vaker gebruik gemaakt van een zo genoemd twee-fasencontract. In de eerste fase wordt er een ontwerp gemaakt en in de tweede fase vindt de uitvoering van de bouw van dat ontwerp plaats. Hierdoor heeft de opdrachtgever meer controle over het project, terwijl de aannemer het ontwerp op maat kan maken. Dit soort contracten is een goede oplossing voor complexe infrastructuurprojecten, waarbij risicobeheersing en kostenbeheersing essentieel zijn. Voor infrabedrijven vraagt het wel een andere manier van werken waarbij vooral veel meer kennis van ontwerpen en plannen nodig is. Dat is dan ook niet voor ieder bedrijf mogelijk.

“Infrabedrijven zullen duidelijke keuzes moeten maken voor hun bedrijfsmodel.” Aldus Jan van der Doelen, ING sector Banker Building & Construction, “Tweefasencontracten brengen minder risico’s met zich mee, maar vragen wel een andere aanpak waarbij vooral voor de planning en de eerste fase van de engineering veel nieuwe specifieke kennis nodig is. Een andere strategie is om prijsvechter voor de aanbestedingsmarkt te willen zijn. Hier hoort een zo efficiënt mogelijk opererend bedrijf bij.”

Distro Energy, een scale-up van Havenbedrijf Rotterdam, gaat samenwerken met Platform Zero, dat zich toelegt op het versnellen van de groei van bedrijven die actief zijn in de klimaattechnologie. Beide bedrijven willen hiermee het potentieel verkennen voor een gezamenlijk energiesysteem dat gebruik maakt van nieuwe energieoplossingen en toepassingsgebieden, zoals scheepvaart, mobiliteit en waterstof.  

Het doel is om in 2026 een emissie- en kostenneutraal energienetwerk te bouwen. Dit netwerk zal duurzame energieproductie en flexibiliteitsinstrumenten omvatten. Er zullen ook mogelijkheden voor energiebeheersystemen worden ingebouwd om ervoor te zorgen dat gebruikers hun productie-, verbruiks- en opslagmiddelen optimaal kunnen gebruiken. Het slim delen en verhandelen van energie zal de energiekosten drukken, de volatiliteit onder controle houden en de netcongestie verminderen.

De samenwerking omvat het analyseren van vraag- en aanbodmogelijkheden en opslagopties, het zoeken van samenwerking met energieleveranciers en aanbieders van oplossingen en het actief communiceren van inzichten.

De gemeente Rotterdam en het Havenbedrijf van Rotterdam, de belangrijkste partners van Platform Zero en Distro Energy, zetten zich in om de energietransitie te versnellen door een geïntegreerde elektrificatiestrategie te implementeren die gericht is op de groei van lokale hernieuwbare productie, verbruik en opslag. Deze strategie wordt uitgevoerd in het Rotterdam Makers District.

Dit gebied ontwikkelt zich snel tot een centrum voor innovatie op het gebied van klimaat, energie, maritiem, mobiliteit en circulariteitstechnologie. Naast het dienen als productielocatie voor hardware die de transitie aandrijft, zal het ook dienen als een showcasegebied voor energie en klimaattech-innovaties die inspirerend en educatief zijn voor zakelijke vernieuwers, burgers, onderzoekers en studenten.

“Met de ambitie om de energietransitie te versnellen door groene energie te stimuleren, past Distro volledig in de missie van Platform Zero”, zegt Mare Straetmans, medeoprichter van Platform Zero.

GroenLeven is gestart met de bouw van het grootste agri-PV project boven zachtfruit van Europa. Bij teler Maarten van Hoof uit Olland, gelegen in de gemeente Meierijstad, worden binnenkort maar liefst 24.206 zonnepanelen geïnstalleerd. Deze indrukwekkende installatie bevindt zich boven zijn frambozenvelden, waar ook bramen, bessen en asperges worden geteeld. Met dit unieke project zal de teler in staat zijn om voldoende groene stroom op te wekken voor zo’n 2.810 huishoudens.

Agri-PV is een prachtig voorbeeld van multifunctioneel ruimtegebruik. Op dezelfde grond wordt fruit geteeld en zonne-energie opgewekt. De robuuste zonnepaneleninstallatie beschermt het de gewassen tegen alle weersomstandigheden. Dat is ook nog eens duurzaam, want normaal wordt gebruikt gemaakt van plastic folie. Tevens zorgt de installatie voor een stabiel klimaat, wat goed is voor de groei van de vruchten. GroenLeven heeft meerdere agri-PV projecten in Nederland gerealiseerd die samen goed zijn voor bijna 15 megawatt.

Aan de bouw van het grootste agri-PV project van Europa is een pilot vooraf gegaan. In 2020 werd er al boven een deel van de frambozen en bramen van Maarten van Hoof zonnepanelen geplaatst. Na succesvolle resultaten heeft Van Hoof ervoor gekozen om zijn volledige frambozenteelt te voorzien van zonnepanelen.

“Normaal plaatsen we folie over het fruit, om het te beschermen tegen heftige weersomstandigheden”, legt Maarten van Hoof uit. “Frambozen kunnen niet tegen te veel regen, dan gaan ze schimmelen. Daarnaast zijn panelen steviger, ik hoef niet bang te zijn als het eens flink stormt. Ze maken ook geen klapperend geluid als er veel wind staat, je hebt geen last van de reflectie van de zon én ze zijn arbeidsvriendelijker: folie moet je vaak vervangen.”

“Het is een investering die mijn bedrijf toekomstbestendig maakt.”- Martijn van Hoof, teler

GroenLeven heeft meerdere agri-PV projecten gerealiseerd, onder andere boven frambozen, bessen en aardbeien. Bram Wasser, projectmanager agri-PV van GroenLeven: “Agri-PV biedt veel voordelen voor de telers. Ieder fruitsoort vereist een ander gebruik van agri-PV. Daarom hebben we samen met de Wageningen University & Research (WUR), de beste toepassing van agri-PV onderzocht voor elke bekende Nederlandse fruitsoort. Bij de onderzoeken is gekeken naar onder andere de lichtdoorlatendheid (PAR) van de panelen, het klimaat onder de panelen, temperatuur, reductie gewassenbestrijdingsmiddelen, fruitproductie en de Brix-waarde.”

CEO Peter Paul Weeda: “Nederland is een klein land dat te maken heeft met verschillende ruimtelijke uitdagingen. Denk aan de energietransitie en het woningtekort. GroenLeven heeft zich vanaf de start van het bedrijf dan ook gespecialiseerd in multifunctioneel ruimtegebruik met zonnepanelen. Grote zonnedaken, zonnecarports, zonnepanelen op een luchthaven en inmiddels drijven er ook meer dan een half miljoen zonnepanelen van GroenLeven op zandwinplassen. Daarmee zijn we als Nederland koploper in Europa en buiten China. Agri-PV is een geweldig voorbeeld van multifunctioneel ruimtegebruik. Zonder extra steun vanuit de overheid, is het helaas niet mogelijk om agri-PV verder in Nederland uit te rollen. Dit komt omdat de kosten van het realiseren van agri-PV hoger zijn, ten opzichte van een standaard zonnepark. We zijn dan ook met overheden in gesprek om te kijken naar een passende oplossing hiervoor. Deze kans voor de energietransitie moet niet verloren gaan.”

Maarten van Hoof is blij met zijn agri-PV installatie: “Inmiddels word ik regelmatig gebeld door collega’s, die ook nadenken over dit soort panelen.’’ Duurzaamheid is diepgeworteld in Maarten en zijn onderneming, en daar is hij trots op. “Ik kan met dit project zeggen dat ik de duurzaamste frambozen en bramen van Nederland teel!”