De Europese Commissie heeft onlangs een plan gepresenteerd om de beschikbaarheid van belangrijke grondstoffen voor onder meer windmolens, batterijen en zonnepanelen veilig te stellen. Wat zijn de belangrijkste voorstellen in deze Critical Raw Materials Act (CRM Act)? En wat betekent dit voor Nederlandse bedrijven? In dit artikel geven we antwoord op een aantal veelgestelde vragen.

Wat is de aanleiding?

Voor de productie van windmolens, batterijen en zonnepanelen zijn zeldzame metalen en mineralen nodig. Door de energietransitie zal de vraag naar deze grondstoffen sterk toenemen. Zo verwacht de commissie bijvoorbeeld dat de vraag naar lithium tot 2050 zal vertwintigvoudigen. Het overgrote deel van de grondstoffen komt op dit moment uit China. Met de CRM Act wil de Europese Commissie de afhankelijkheid van andere landen verkleinen.

Wat staat er in de CRM Act?

De CRM Act stimuleert bedrijven op een duurzame en verantwoorde manier om te gaan met grondstoffen. Aan de bestaande lijst van kritieke grondstoffen worden strategische grondstoffen toegevoegd die nodig zijn voor groene, digitale, defensie- en ruimtetoepassingen. Deze lijst zal regelmatig worden geüpdatet.

Daarnaast staat in het voorstel dat ten minste 10 procent van de groeiende vraag naar grondstoffen in de nabije toekomst uit eigen bodem moet komen. Voor lithium wordt gekeken naar mijnbouwprojecten in Zweden, Frankrijk en Portugal. Kobalt komt in de toekomst uit Zweden en Finland. Ook stelt de commissie dat 15 procent van de grondstoffen in de toekomst gerecycled moet zijn en dat de Europese Unie 40 procent van de grondstoffen zelf moet kunnen verwerken in fabrieken. Verder wil de Europese Commissie de samenwerking met andere landen versterken. Zo staan samenwerkingen met Chili, Brazilië, Canada en Kazachstan op de planning.

Wat betekent dit voor bedrijven en voor internationale investeringen en handel?

Deze wet zal gunstige gevolgen hebben voor bedrijven die actief zijn in de productie en verwerking van kritieke grondstoffen in de EU. Er worden strengere eisen gesteld aan Europese vergunningen, maar tegelijkertijd worden de vergunningsprocedures efficiënter en zal de toegang tot financiering verbeteren. Hierdoor kunnen bedrijven meer kapitaal aantrekken om te innoveren. Ook worden audits uitgevoerd op waardeketens om duurzame en verantwoorde praktijken te bevorderen. Dit kan bijdragen aan de reputatie en concurrentiepositie van bedrijven.

Voor internationale investeringen en handel kan deze wetgeving ook van belang zijn, aangezien de EU een belangrijke speler is op het gebied van de productie en verwerking van kritieke grondstoffen. De wetgeving kan bijdragen aan een gelijk speelveld voor bedrijven uit verschillende landen en de duurzaamheid en verantwoordelijkheid van waardeketens bevorderen. Het kan ook leiden tot nieuwe kansen voor investeerders die zich willen richten op de ontwikkeling van strategische projecten in de EU.

Waarom is internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen (IMVO) relevant bij de voorbereiding op de CRM Act?

In de CRM Act worden de ‘OESO-richtlijnen voor Due Diligence’ en de ‘VN-richtlijnen voor het Bedrijfsleven en Mensenrechten’ genoemd als specifieke voorwaarden waaraan strategische projecten moeten voldoen. Het voorstel sluit ook aan bij andere wetgeving met betrekking tot kritieke grondstoffen. Een voorbeeld is de Conflictmineralenverordening, die importeurs van tin, tantaal, wolfraam en goud (3TG) verplicht om due diligence-beleid op te zetten en uit te voeren om mensenrechtenschendingen te voorkomen.

Hoe kunnen de IMVO-convenanten voor de Metaalsector en Hernieuwbare Energiesector bedrijven helpen om zich voor te bereiden?

De IMVO-convenanten voor de Metaalsector en Hernieuwbare Energiesector zijn gebaseerd op dezelfde OESO- en VN-richtlijnen als de Critical Raw Materials Act. De convenanten hebben als doel om respectievelijk de metaal- en energiebranche te verduurzamen en om maatschappelijk verantwoord ondernemen te bevorderen. Ze bieden bedrijven belangrijke tools en templates om aan deze vereisten te voldoen. Zo worden bedrijven geholpen bij het in kaart brengen van hun waardeketen en bij het identificeren van risico’s op het gebied van mensenrechten, arbeidsomstandigheden en milieu. Daarnaast biedt het convenant tools om deze risico’s aan te pakken en om duurzaamheid in de keten te bevorderen. Hierdoor kunnen bedrijven beter inspelen op de veranderende wet- en regelgeving op het gebied van strategische grondstoffen en zijn zij beter voorbereid op toekomstige ontwikkelingen.

‘De klimaatplannen van het kabinet lijken gebalanceerd; enerzijds extra verplichtingen, anderzijds extra ondersteuning. Om de klimaatdoelen voor 2030 te halen is het tegelijkertijd het allerbelangrijkste om volledig de focus te leggen op de uitvoering van alle randvoorwaarden die nodig zijn: vergunningen en energie-infrastructuur. Wel hangt veel ondernemers een grote verhoging van de energiebelasting op gas boven het hoofd, terwijl zij veelal buiten hun schuld nog niet van het gas af kunnen.’ Dat zeggen VNO-NCW en MKB-Nederland in een eerste reactie op de klimaatplannen van minister Jetten.

De ondernemersorganisaties gaan de plannen nu eerst nader bestuderen en in detail bespreken met hun leden. Dan maken ze de balans op. Op onderdelen lijkt het Klimaatpakket gebalanceerd. Zo komen er bijvoorbeeld extra middelen voor de SDE++, waterstof, verduurzaming van het mkb, het zogeheten 6e cluster en de glastuinbouw en voor het aanjagen van de markt van tweedehands elektrische auto’s. Ook het extra bijmengen van biobrandstoffen is een effectieve maatregel, evenals de uitbouw van de maatwerkafspraken met de grote basisindustrie. Zorgen zijn er over o.a. een nieuwe CO2-norm voor woon-werkverkeer en de voorgenomen verhoging van de energiebelasting op gas, die in potentie veel (maak)bedrijven verspreid over het land, stevig raakt.

Draagvlak

Ingrid Thijssen, voorzitter VNO-NCW: ‘Vrijwel alle bedrijven hebben verduurzamingsplannen en velen staan op het punt om de investeringsbeslissingen daarvoor te nemen. Zij willen dan overstappen op waterstof of elektriciteit of hun CO2-uitstoot gaan afvangen. Maar het kost vele jaren om een vergunning te krijgen of op het elektriciteitsnet terecht te kunnen. Infrastructuur voor waterstof of de opslag van CO2 duurt ook nog vele jaren. Het voor elkaar krijgen daarvan is in praktijk een gigantische en zwaar onderschatte uitvoeringsoperatie, die ook nog eens versneld moet worden. De volle aandacht van de overheid moet daar dan ook naar toe. Hogere lasten via de energiebelasting op gas terwijl ondernemers nog niet van het gas af kunnen, hebben slechts tot gevolg dat zij die kosten door moeten zetten in de prijzen voor consumenten of hun productie en daarmee de CO2-uitstoot verplaatsen naar het buitenland. Het ondermijnt ook het draagvlak onder ondernemers die graag willen vergroenen, maar dat in praktijk helemaal niet kunnen.’

Lastenverzwaring

Jacco Vonhof, voorzitter MKB-Nederland: ‘Het kabinet denkt met de voorgenomen belastingverhoging op gas extra klimaatwinst te behalen. Een prijsprikkel als deze werkt echter uitsluitend als ondernemers een alternatief hebben en dat hebben velen niet. Dan is dit dus niets meer dan een gewone lastenverzwaring, die het kabinet ook al als structurele opbrengst inboekt. Het jaagt onze ondernemers zonder enige rechtvaardigheid verder op kosten, terwijl het de klimaatdoelen geen stap dichterbij brengt. We gaan het kabinet goed duidelijk maken dat we het beoogde effect van deze maatregel echt niet gaan halen. Je kunt wel beleid op beleid blijven stapelen, maar als dat in de uitvoering vastloopt, schieten we er niks mee op.’

Bespreken met leden

Komende tijd bespreken de ondernemersorganisaties de vele klimaatplannen van minister Jetten in detail met hun leden en daarna met het kabinet. Ook halen ze voorbeelden van problemen uit de uitvoeringspraktijk op die te ondervangen zijn met creatief beleid en door publiek-private samenwerking.

Alfen, specialist op het gebied van energieoplossingen en actieve bijdrager aan Europa’s energietransitie in de strijd tegen klimaatverandering, en Centrica Business Solutions, marktleider op het gebied van gedecentraliseerde end-to-end energieoplossingen, werken samen om het eerste ontwikkelproject voor batterijopslag van Centrica op het Europese vasteland te bouwen, nu het bedrijf voor het eerst zijn portfolio van energie-assets uitbreidt naar gebieden buiten het Verenigd Koninkrijk. 

“We zijn erg enthousiast over de samenwerking met Centrica Business Solutions, waarbij we hun eerste project voor batterijopslag buiten het Verenigd Koninkrijk mogen gaan realiseren met behulp van ons TheBattery Elements systeem”, aldus Michelle Lesh, Chief Commercial Officer bij Alfen. “De technologie op het gebied van batterijopslag is gedurende de afgelopen 10 jaar sterk ontwikkeld en we zijn trots op dat we Centrica in haar ambities voor het vasteland van Europa mogen ondersteunen – zeker als het om België gaat, waar de markt razendsnel groeit, omdat het land prioriteit geeft aan groene energie om op lange termijn energie te kunnen blijven leveren.”

De 24MW/~54MWh-installatie in Oostende is cruciaal voor het verhogen van de algehele flexibiliteit op het gebied van energie in België. Het is tevens het eerste ontwikkelproject voor batterijopslag van Centrica Business Solutions in dat land. De batterij, die wordt geplaatst bij Ostend Basic Chemicals, heeft de capaciteit om energie op te slaan en 48.000 huishoudens gedurende twee uur van stroom te voorzien. Zo kan het net de pieken en dalen van de hernieuwbare energieproductie kan balanceren.

Dit project draagt bij aan de Belgische capaciteitsmarkt om de stroomvoorziening van het land op lange termijn veilig te stellen, aangezien Belgische momenteel vol inzet op groene energie en ernaar streeft om vijf van zijn zeven kernreactoren voor 2025 te sluiten. Flexibele energieopslag is een van de meest veelbelovende oplossingen om de energievoorziening op lange termijn te waarborgen. Grootschalige batterij-energieopslagsystemen maken het mogelijk om hernieuwbare energie op te slaan bij overvloed en vrij te geven wanneer de markt hierom vraagt.

“Wij hebben ons het ambitieuze doel gesteld om vanaf 2026 900MW aan flexibele energie te kunnen leveren. En om deze belofte waar te maken worden we actiever in het ontwikkelen en verwerven van flexibele middelen in binnen- en buitenland”, aldus Bill Rees, directeur van Centrica Energy Assets.

“Naarmate het aandeel van hernieuwbare energiebronnen in ons energiepakket toeneemt, wordt flexibiliteit nog belangrijker. We moeten er immers voor zorgen dat we deze energie effectief benutten, zodat de lampen kunnen blijven branden, op een veilige en betaalbare manier. België wordt strategisch steeds belangrijker voor ons. We zijn enthousiast om met bedrijven als Alfen samen te werken om opslagfaciliteiten te ontwikkelen waarmee we het land kunnen helpen om de energietransitie op een schone en duurzame manier te begeleiden. We hopen dat Oostende de eerste van vele strategische hernieuwbare energie-projecten is.”

De werkzaamheden voor dit project beginnen in 2023. Begin 2024 zal het systeem volledig operationeel zijn. Alfen richt zich op ontwerp, stroomvoorziening, civiele werken, installatie, tests en onderhoud op de lange termijn. Als het systeem eenmaal operationeel is, zal Centrica Energy Trading een multimarket-optimalisatiestrategie toepassen waarbij energie wordt opgeslagen en vervolgens kan worden verkocht en geleverd aan het elektriciteitsnet, wanneer vraag en aanbod niet in balans zijn.

Boerenclub ZLTO en evenementenorganisator Stichting Vierdaagsefeesten bezegelen een nieuwe samenwerking tot en met 2027. De samenwerkingspartners delen duurzame ambities op het vlak van CO2-reductie, zichtbare biodiversiteit en lokaal voedsel. Ze stropen samen meteen de mouwen op. Vijf koolstofboeren rondom Nijmegen gaan jaarlijks voor Vierdaagsefeesten 80 ton CO₂ vastleggen in boerenland. Dat staat gelijk aan de restuitstoot gerelateerd aan materiaal- en energiegebruik van 1,5 miljoen feestbezoeken van de Nijmeegse Vierdaagsefeesten, die al flinke maatregelen nemen om hun CO2-uitstoot te verminderen. De koolstofboeren delen een ambitie van 400 ton CO2. Er is dus ruimte voor bedrijven, coöperaties en verenigingen in de regio Nijmegen om  mee te doen.

De Stichting Vierdaagsefeesten en de Nijmeegse boeren delen dezelfde liefde en passie voor het grootste evenement van Nederland. Met zo’n 400.000 bezoekers en 1,5 miljoen bezoeken biedt dit een groot podium. Algemeen directeur Kathleen Goense (ZLTO): “Dit is een mooie vorm om waardering voor het werk van onze boeren en tuinders te oogsten. De samenwerking stoelt op positieve promotie, waardering en erkenning van de boeren en tuinders rondom Nijmegen. Zo krijgt het verhaal een groot podium middenin de binnenstad tijdens het grootste evenement van Nederland. Hopelijk volgen snel meer festivals.”

CO₂-compensatie

In de nieuwe samenwerking prikken beide partners lokaal voedsel, gesponsorde bloemenstroken en CO₂-compensatie aan de vork. Zo laat Vierdaagsefeesten dit jaar al zien in hun app waar je tijdens Vierdaagsefeesten terecht kunt voor lokale en duurzame voedselkeuzes. ZLTO werkt aan gesponsorde bloemenstroken langs wandelroutes rondom Nijmegen en extra CO₂-vastlegging op boerenland.

Bodemmaatregelen

Koolstofboeren binden CO₂ in de bodem door slimme maatregelen die gebruik maken van de kracht van de natuur. Dat heet Carbon Farming. Planten en gewassen zetten CO2 uit de lucht om in biomassa. Diverse maatregelen zorgen ervoor dat de koolstof, die zo wordt gebonden, ook daadwerkelijk wordt vastgehouden in de bodem. Maatregelen zoals niet-kerende grondbewerking, groenbemesters, meer rustgewassen en compost laten de natuur haar werk doen en vergroten het bodemleven waardoor er meer koolstof  bindt in de bodem. Ook akkerranden met diepwortelende plantensoorten binden koolstof uit de atmosfeer in de bodem. Naast CO₂-binding zijn er nog extra voordelen: de biodiversiteit neemt toe en de landbouw kan beter tegen klimaatextremen.

Klimaatambities

Dit is een unieke samenwerking van evenement en boeren om een wereldwijd klimaatprobleem samen lokaal direct bij elkaar om de hoek op te pakken. Daarmee zet de Stichting Vierdaagsefeesten een trend in Nederland. Directeur-Bestuurder Joris Bouwmeister: “Wij willen als duurzaam evenement zo min mogelijk CO2 uitstoten, daartoe zetten we jaarlijks stappen. Zo hebben we vorig jaar een bekersysteem gelanceerd waarbij we drinkbekers volledig kunnen recyclen en gebruiken we jaarlijks meer vaste groene stroompunten in plaats van aggregaten. We doen ontzettend onze best om zo min mogelijk uit te stoten, maar wat we niet kunnen reduceren willen we compenseren. En dat doen we graag met boeren uit Nijmegen die hiervoor ook hun nek uitsteken.”

De koolstofboeren van Nijmegen kunnen nog veel meer CO₂ binden in boerenland. Bedrijven, verenigingen en instellingen in de regio Nijmegen met eenzelfde klimaatambitie kunnen ook een koolstofboer in de buurt omarmen.

Foto (van links naar rechts): Edwin Sengers (koolstofboer), Herbert Verploegen (koolstofboer), Kathleen Goense (directeur ZLTO), Joris Bouwmeister (directeur-bestuurder Stichting Vierdaagsefeesten), Martien Nillesen (koolstofboer), Evert Daamen (koolstofboer). 

Kunnen we straks van onze huizen en bedrijfspanden één groot zonnepaneel maken? Het komt dichterbij dankzij een bijzondere samenwerking tussen TNO, INBO Architecten, Van der Leegte Werkt, Flexipol Composites en High Tech Campus Eindhoven. Deze week is in de gevel van gebouw HTC 5 op High Tech Campus Eindhoven een creatief zonnepanelensysteem geïnstalleerd. Deze hightech ‘klimop’ is rond de hoek van het gebouw aangebracht en bestaat uit zwarte en donkergroene 3D-composiet elementen bekleed met ‘dunnefilm’ zonnecellen.

Klimop van gevelpanelen

Het systeem is opgebouwd uit 50 driehoekige gevelpanelen die samen een klimop vormen. Dit ontwerp is gebaseerd op de zelf-hechtende plant die tegen muren of schuttingen groeit. Het uitgangspunt voor het ontwerp was om de complexiteit te laten zien van een 3D geknikte en gebogen vorm. Het totale systeem heeft een vermogen van 6,5 kilowattpiek.

Wim Soppe: “Dit project laat zien hoe we verschillende bestaande gebouwen in ons landschap kunnen bekleden met visueel aantrekkelijke zonnepanelen, en zo meer zonne-energie kunnen opwekken.”

Samenwerking

Het project is uitgevoerd door een consortium van verschillende partijen. TNO is projectleider en heeft samen met Van Der Leegte Werkt de zonnepanelen gefabriceerd. INBO Architecten heeft voor het ontwerp gezorgd en de composiet elementen zijn geleverd door Flexipol Composites. HTC Site Management faciliteert het gebouw en de vergunningen. Het ontwerp en de bouw van het systeem hebben een jaar geduurd. Nu wordt het nog een jaar uitgebreid gemonitord om de opbrengst onder verschillende omstandigheden te meten.

Meer oppervlakken voor energieopwekking

Er zijn veel stappen gemaakt om zonnecellen snel, flexibel en betaalbaar in oppervlakken en objecten te verwerken. Gevelmodules met zelfgekozen ontwerp vormen een aantrekkelijk alternatief voor de traditionele panelen op daken. Er is in Nederland in totaal zo’n 2.200 vierkante kilometer aan geveloppervlak, waarvan 660 vierkante kilometer geschikt is voor het opwekken van zonne-energie

Bij elkaar kan hier een vermogen van 58 gigawattpiek op geïnstalleerd worden. Om dat in perspectief te zetten, in 2022 was het vermogen van alle zonne-energie-installaties in Nederland 18,8 gigawattpiek. Er is meer ruimte op gevels dan op daken en ze hebben een betere spreiding van de opbrengst over de dag. Dit zorgt ook voor minder netcongestie.

Veel variatie mogelijk

Verder is er een variatie aan maten, vormen, kleuren en transparantie van zonnepanelen mogelijk. Zonnesystemen kunnen zo aangepast worden aan elke gevelsituatie. Dit biedt organisaties zoals HTC de mogelijkheid zich te presenteren met een esthetisch uitgevoerde gevel, een kunstwerk of beeldmerk. Dit is fraaier om naar te kijken en het idee is dat het minder weerstand oproept dan de aanblik van standaard zonnepanelen. Wel kan deze variatie de opbrengst per paneel verminderen. Maar daar tegenover staat dat ineens veel meer oppervlakken in de gebouwde omgeving zonne-energie kunnen opwekken. Zo kan de totale hoeveelheid opgewekte energie sterk toenemen.

Dit project is financieel mogelijk gemaakt door subsidie van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en het Ministerie van Binnenlandse Zaken.

Op 30 en 31 mei 2023 vindt in het Koninklijk Instituut voor de Tropen, het KIT, de Resource Wende Conferentie plaats. Op deze bijeenkomst wordt een systemisch scenario om de grondstoffencrisis aan te pakken gepresenteerd en besproken. Een scenario dat complementair is aan het bestaande Nationaal Programma Circulaire Economie 2023-2030 en de European Critical Raw Materials Act. Wat is de Europese en Nederlandse strategie als de gewenste grondstoffenvoorziening niet kan worden gerealiseerd? Veel mensen realiseren zich niet dat het einde van de voorraden nabij is. Veel materialen die we nodig hebben voor voor een duurzame transitie zijn er spoedig niet meer. 

Lees hier de blog van initiatiefnemer Wouter van Dieren over dit event: “Het is 2023 en de Grenzen aan de Groei zijn bereikt.”

Dinsdag 30 mei: De ongemakkelijke waarheid

Op deze dag laten prominente sprekers de ernst van het grondstoffenprobleem zien, evenals de impact op de energietransitie, onze samenleving en de wereldwijde geopolitieke verhoudingen. In de middag kun je actief deelnemen aan twee workshoprondes waarin we dieper ingaan op de uitdagingen die de vraag naar grondstoffen op economie, samenleving en duurzaamheidstransities met zich meebrengt. De dag wordt afgesloten met een levendige discussie met leiders uit de industrie over de impact van de grondstoffencrisis op hun toeleveringsketens, het vestingingsklimaat en de kansen om het grondstoffenverbruik, de kosten en de footprint te verlagen.

Sprekers, panelleden en workshopbegeleiders zijn onder andere Harald Sverdrup (professor Inland Norway University of Applied Sciences) Simon Michaux (deskundige mijnbouwindustrie, industriële recycling industrie en Critical Raw Materials (CRM), Finland), Nienke Homan (VNCI), Marco Waas (Nobian), Herman Mulder (True Price, Impact Economy Foundation, SDG Netherlands), Werner Schouten (Impact Economy Foundation), Tjeerd Jongsma (ISPT), Herman van der Meyden (Shell Energy Transitions), Hans van der Weijde (Tata Steel). Dagvoorzitter is Harm Edens.

Woensdag 31 mei: Alternatieve systemische oplossingen

Op deze dag hebben we het over de mogelijkheden die de vraag naar grondstoffen doen afnemen en tegelijkertijd duurzaamheidstransities versterken. In de ochtend gaan we in op overheidsinitiatieven, zoals de European Critical Raw Materials Act. en de Nationale Grondstoffenstrategie en het Nationaal Programma Circulaire Economie. Maar ook op het publiek-private voorstel van de Club van Rome. In de middag kun je deelnemen aan een workshop waarin oplossingen voor verschillende aandachtsgebieden worden besproken (Resource Management, Klimaat & Energie, Economie, Geopolitiek, Circulaire Economie, Biodiversiteit). De tweede dag wordt afgesloten met een discussie over de samenhang tussen de Resource Wende en de bestaande overheidsinitiatieven, gevolgd door een overhandiging van een Resource Wende-voorstel aan leiders uit de politiek en de industrie.

Sprekers, panelleden en workshopbegeleiders zijn o.a. Tom Berendsen (EU Parlementslid), Jan Peter Balkenende (Emeritus hoogleraar Governance, Institutions and Internationalisation aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, extern adviseur Ernst & Young), Matthéüs van de Pol (Programmaleider Uitvoeringsprogramma Circulaire Maakindustrie), Harald Sverdrup (professor Inland Norway University of Applied Sciences), Simon Michaux (deskundige mijnbouwindustrie, industriële recycling industrie en Critical Raw Materials (CRM), Finland), Sandrine Dixson Declève en Carlos Pereira (Club van Rome), Meindert Stolk (gedeputeerde Provincie Zuid-Holland) en de Jonge Klimaatbeweging. Dagvoorzitter is Harm Edens.

Meer informatie en het aanmelden

Foto: Kopermijn in Roemenië | foto: Christian Bortes via Wikipedia